Một số thuật ngữ thường dùng trong lĩnh vực môi trường

Sau đây là một số thuật ngữ thường dùng trong lĩnh vực môi trường:

a. Môi trường: Theo luật bảo vệ môi trường Việt Nam (1993), môi trường bao gồm tất cả những yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và thiên nhiên. Tuy nhiên, luật bảo vệ môi trường Việt Nam (2005) định nghĩa gọn lại: Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật.

Chương trình môi trường Liên Hiệp Quốc đã định nghĩa môi trường như một hệ sinh lý học bên ngoài mà trong đó con người và sinh vật khác tồn tại. Ngoài ra môi trường còn được hiểu theo nhiều nghĩa đặc biệt khác như nó bao gồm các yếu tố: đất, nước, không khí,... Môi trường có thể dùng để đề cập tới tất cả những sự sống và không sống mà nó bao quanh và ảnh hưởng tới sinh vật sống. Nói đến môi trường, điều quan trọng cần ghi nhớ là không thể ngăn cách hay tách rời các thành phần môi trường. Đó là các yếu tố tạo thành môi trường như không khí, nước, âm thanh, ánh sáng, đất, núi, rừng, sông, hồ, biển, sinh vật và các hệ sinh thái, các khu dân cư, khu sản xuất, khu bảo tồn thiên nhiên, cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử và các hình thái vật chất khác,... Như vậy, môi trường có thể xem như tổng các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến sự phát triển hay tồn tại của sinh vật và con người.

b. Thành phần môi trường: Là yếu tố vật chất tạo thành môi trường như đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái và các hình thái vật chất khác.

c. Suy thoái môi trường: Theo luật bảo vệ môi trường Việt Nam( 1993), suy thoái môi trường là trường hợp mà các chất lạ thải vào môi trường, làm thay đổi thành phần vi lượng, hóa học, sinh học của môi trường nhưng chưa đến mức làm thay đổi tính chất và chất lượng các thành phần môi trường. Theo luật bảo vệ môi trường Việt Nam( 2005), suy thoái môi trường là sự suy giảm về chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đối với con người và sinh vật.

d. Ô nhiễm môi trường: Theo tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization-WHO), ô nhiễm môi trường là việc chuyển các chất thải (ở tất cả các dạng như rắn, lỏng, khí) hoặc năng lượng vào môi trường đến mức có khả năng gây hại đến sức khỏe con người, đến sự phát triển của sinh vật hoặc làm suy giảm chất lượng môi trường. Theo luật bảo vệ môi trường Việt Nam (1993), ô nhiễm môi trường là sự làm thay đổi tính chất của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường. Tuy nhiên, luật bảo vệ môi trường Việt Nam (2005) cho ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật. Như vậy, suy thoái môi trường có thể là giai đoạn đầu của ô nhiễm môi trường, nó chưa vi phạm tiêu chuẩn môi trường.

e. Tiêu chuẩn môi trường: Tiêu chuẩn môi trường là giới hạn cho phép của các thông số về chất lượng môi trường xung quanh, về hàm lượng của chất gây ô nhiễm trong chất thải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định làm căn cứ để quản lý và bảo vệ môi trường. Giá trị tối thiểu và tối đa của tiêu chuẩn chất lượng môi trường xung quanh đảm bảo không ảnh hưởng xấu đến sự sống và phát triển bình thường của con người và sinh vật. Tiêu chuẩn môi trường có phạm quy áp dụng riêng cho từng trường hợp, điều kiện cụ thể. Do đó cần chọn tiêu chuẩn phù hợp để áp dụng cho từng điều kiện cụ thể trong nghiên cứu, đánh giá tác động môi trường. Tiêu chuẩn môi trường khác nhau giữa các quốc gia và được điều chỉnh theo thời gian để phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội, trình độ công nghệ của quốc gia và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Luật bảo vệ môi trường Việt Nam (2005) có quy định tiêu chuẩn môi trường sẽ được điều chỉnh 5 năm một lần; khi cần thiết (tiêu chuẩn không còn phù hợp) có thể điều chỉnh sớm hơn hoặc bổ sung các tiêu chuẩn mới. Tiêu chuẩn môi trường Việt Nam (năm 2005) đã có những thay đổi. Các tiêu chuẩn trước kia: TCVN 5937-5940_1995, TCVN 5945_1995, TCVN 6980-6987_2001, TCVN 6991-6996_2001 đã có quyết định bãi bỏ và thay bằng các tiêu chuẩn tương ứng năm 2005. Song song đó, điều kiện và phạm quy áp dụng cũng có thay đổi. Do đó cần phải cập nhật tiêu chuẩn môi trường hiện hành để áp dụng khi nghiên cứu ĐTM cũng như sử dụng trong lập báo cáo ĐTM.

f. Sự cố môi trường/tai biến môi trường/rủi ro môi trường: Tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người hoặc biến đổi thất thường của tự nhiên, gây ô nhiễm, suy thoái hoặc biến đổi môi trường nghiêm trọng. Sự cố môi trường có thể xảy ra do:

• Thiên nhiên: Bảo lụt, hạn hán, động đất, trượt đất, sụt lỡ đất, núi lửa phun, mưa acid, mưa đá, biến động khí hậu và các thiên tai.
• Con người gây ra: Hoả hoạn, sự cố kỹ thuật gây hại đến môi trường sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, khoa học kỹ thuật, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng. Sự cố trong khai thác khoáng sản, trong sản xuất tái chế nguyên liệu hạt nhân,... Các tai biến, sự cố hay rủi ro môi trường là một phần quan trọng cần đề cập đến trong dự báo tác động môi trường và đưa ra giải pháp phòng ngừa khi lập báo cáo ĐTM cho bất kỳ dự án phát triển.

g. Quan trắc môi trường: Là quá trình theo dõi có hệ thống về môi trường, các yếu tố tác động lên môi trường nhằm cung cấp thông tin phục vụ đánh giá hiện trạng, diễn biến chất lượng môi trường và các tác động xấu đối với môi trường.

h. Sức chịu tải của môi trường: Là giới hạn cho phép mà môi trường có thể tiếp nhận và hấp thụ các chất gây ô nhiễm.

Sưu tầm